کد خبر: ۴۴۸۵۹
تاریخ انتشار: ۲۱ خرداد ۱۳۹۶- ۰۹:۴۹
الزامات کشاورزی پایدار در گفت‌وگو "ایانا" با محمدرضا داوری پژوهشگر حوزه كشاورزی
تخريب‌های زيست‌محيطی ناشی از بهره‌برداری بی‌رويه منابع در فعاليت‌های كشاورزی، منابع آب و خاک را در شرايط بحراني قرار داده كه بايد در اين زمينه با عارضه‌يابی در هر منطقه، راهكار مناسبی ارائه داد. داوری حركت به سمت نظام كشاورزی دوستدار محيط زيست، مقاوم در برابر كم‌آبی و هوشمند نخستين گام برای پياده‌سازی كشاورزی پايدار در كشور است و در اين مسير بايد از ابزارهای ارتباطات و فناوری اطلاعات برای دسترسی كشاورزان به شبكه اطلاعات بهره جست.

خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا) - الهام آبايي| بهره‌برداري بي‌رويه از منابع طبيعي طي ساليان متمادي سبب شده است تا تنها براي تامين منافع كوتاه مدت انسان، منابع طبيعي به صورت گسترده تخريب شود. گرچه سابقه كشاوري به بيش از 10 هزار سال پيش باز مي‌گردد اما مفهوم كشاورزي پايدار كمتر از يك قرن است كه پا به عرصه گذاشته است. در كشاورزي پايدار بشر مي‌كوشد تا ضمن بهره‌برداري از منابع به منظور كشت و زراعت و دامداري، به نوعي منابع را مديريت كند كه فعاليت‌هايش در اين حوزه آسيبي به منابع طبيعي وارد نكند. با اين تفاسير، كشاورزي پايدار به مفهومي جذاب براي دوستداران محيط زيست تبديل شده است كه استفاده نسل‌هاي آتي از منابع را هم تضمین می کند.

با وجود جذابيت و كاركرد مناسب اين رويكرد در فعاليت‌هاي كشاورزي، مفهوم كشاورزي پايدار در ايران چندان جايگاه نيافته و همچنان فعاليت‌هاي اين حوزه با تخريب‌هاي زيست محيطي همراه است كه از آن دست مي‌توان به كاهش منابع آبي، از بين رفتن جنگل‌ها و مراتع، فرسوده شدن خاك و كاهش سفره‌هاي آب زيرزميني اشاره كرد.

در حالي بي توجهي به مفهوم كشاورزي پايدار ادامه دارد كه در حوزه منابع طبيعي به شرايط بحراني نزديك شده‌ايم و در صورتي كه رويكرد خود را در اين زمينه تغيير ندهيم، ديگر منابعي براي نسل‌هاي آينده باقي نخواهيم گذاشت. در اين زمينه محمدرضا داوري نماينده YPARD (متخصصان جوان براي توسعه كشاورزي) در ايران بر اين باور است كه اين پتانسيل در كشور وجود دارد كه حداقل 5 درصد كشاورزي به صورت ارگانيك انجام شود. به گفته او، تخريب‌هاي زيست محيطي ناشي از بهره‌برداري بي‌رويه منابع در فعاليت‌هاي كشاورزي، منابع آب و خاك را در شرايط بحراني قرار داده است كه بايد در اين زمينه با عارضه‌يابي در هر منطقه، راهكار مناسبي ارائه داد. داوري حركت به سمت نظام كشاورزي دوستدار محيط زيست، مقاوم در برابر كم‌آبي و هوشمند را نخستين گام براي پياده‌سازي كشاورزي پايدار در كشور مي‌داند و بر اين باور است كه در اين مسير بايد از ابزارهاي ارتباطات و فناوري اطلاعات براي دسترسي كشاورزان به شبكه اطلاعات بهره جست.

مشروح گفت و گوي "ايانا" با محمدرضا داوري، پژوهشگر حوزه كشاورزي پايدار و مدرس دانشگاه در ادامه از نظرتان می گذرد.

مفهوم كشاورزي پايدار در ايران چقدر جايگاه دارد؟

حدود 40 سال پيش كشاورزي پايدار در دنيا مطرح شد و با وقفه‌اي حدوداً 10 ساله به ايران هم وارد شده است. كشاورزي پايدار در حقيقت يك هدف است كه راه‌هاي مختلفي براي رسيدن به آن وجود دارد. هدف كشاورزي پايدار اين است كه علاوه بر نسل فعلي، نسل‌هاي بعدي هم بتوانند از محصولات كشاورزي استفاده كنند. به اين معنا كه به نحوي كشاورزي كنيم كه پس از چند سال، زمين، منابع طبيعي و ذخاير زيرزميني از بين نرود و نسل‌هاي بعدي هم بتوانند سال‌هاي سال از آن استفاده كنند. در طي سال‌هاي اخير، به دليل بي‌توجهي به مقوله پايداري، بسياري از منابع آسيب ديده‌اند.

در اين زمينه، دو حوزه آب و خاك در حال حاضر در كشور بسيار در خطر است. ايران از لحاظ خاك، جزو 10 كشور اول است كه دچار فرسايش خاك شده است. اين فرسايش خاك در طي سال‌هاي متمادي به دليل استفاده بيش از توان و ظرفيت خاك صورت گرفته است. البته اين بخشي از مشكل است و علاوه بر آن، كودهاي شيميايي هم به صورت گسترده مصرف شده كه تبعات منفي متعددي را به جاي گذاشته است. متاسفانه آسيبي كه از اين ناحيه ايجاد شده، بسيار گسترده است و مساله‌اي نيست كه در يك سال و دو سال بتوان آن را جبران كرد.

در حوزه منابع آبي هم خيلي از مناطق كشور به دليل برداشت‌هاي غيرمجاز از منابع آب زيرزميني با مشكل مواجه شده‌اند. يكي از مناطقي كه به طور بارز شاهد مشكل آب در آن هستيم، حاشيه درياچه اروميه و استان‌هاي آذربايجان شرقي و آذربايجان غربي است. اما دليل بروز همه اين مشكلات اين است كه رويكرد كشاورزي پايدار در فعاليت‌هاي اين بخش ديده نشده است. به جاي اينكه با اتخاذ عملكرد معقول و كشت گياهاني كه براي مناطق مختلف مناسب هستند، به سمت كشاورزي پايدار حركت كنيم، كشت‌هاي جايگزيني قرار داديم كه با شرايط آن منطقه سازگار نبوده و نياز آبي بالايي داشته است. البته اين گونه نيست كه تنها يك عامل خاص را در تخريب منابع طبيعي نام ببريم. بلكه عوامل مختلفي دخيل بوده كه در نهايت از توجه نكردن رويكرد پايداري در كشاورزي نشات ‌گرفته است.

با توجه به بحران‌هايي كه در حوزه آب و خاك اشاره كرديد، آيا با رويكرد كشاورزي پايدار مي‌توان براي اين بحران‌ها راه چاره‌اي انديشيد؟

مشكلات و تخريب‌ها در مناطق مختلف كشور متفاوت است كه بايد بر اساس شرايط، براي هر منطقه راهكار متفاوتي اتخاذ كرد. در برخي مناطق مانند استان‌هاي لرستان و كردستان فرسايش خاك بالايي داريم كه در اين مناطق پيشنهاد كشاورزي حافظت‌شده را داديم تا توان خاك بازيابي شود. در اين نوع كشاورزي، بقاياي گياه قبلي در خاك باقي مي‌ماند. در برخي مناطق هم مصرف بي‌رويه آب مشكل‌ساز شده كه در اين مناطق بايد روش آبياري تغيير كند. در اين مناطق بايد كشت‌هاي جايگزين و نظام‌هاي زراعي جديد توسعه پيدا كند.

اينكه كشاورزي ارگانيك را براي همه مناطق ايران توصيه كنيم، پيشنهاد درستي نيست. ما بايد ابتدا آسيب‌شناسي و بررسي كنيم كه هر منطقه در چه زمينه‌اي دچار بحران شده است. با توجه به اين بررسي‌ها، بايد از روش‌هاي مختلفي براي رسيدن به پايداري استفاده كنيم. فناوري‌هاي مدرن، روش‌هاي بومي، تغيير در شيوه كشت و نوع محصولات و ... همگي بايد به خدمت گرفته شوند تا بتوانيم به سمت كشاورزي پايدار حركت كنيم.

اساساً آيا زيرساخت‌هاي لازم براي پياده‌سازي كشاورزي پايدار و ارگانیک در كشور وجود دارد؟

از نظر زيرساخت‌هاي مورد نياز براي كشاورزي ارگانيك، اين پتانسيل در كشور وجود دارد كه دست كم 5 درصد از كشاورزي كشور را ارگانيك كنيم. البته دولت بايد در كنار كشاورزان و سازمان‌هاي مردم‌نهاد قرار گيرد و اقداماتي در حوزه‌هاي فرهنگي، تكنيكي و علمي انجام دهيم تا بتوانيم به هدف برسيم. در گام نخست بايد آمايش سرزمين صورت گيرد.

شايد برخي مناطق در حال حاضر براي كشاورزي مناسب نيست و يا شايد از ابتدا مناسب نبوده است. در برخي از روستاها در حال حاضر منابع آب زيرزميني هم شور شده است. كشاورزان با استفاده از دستگاه تصفيه، آب مورد نياز كشاورزي را تامين مي‌كنند. بر اثر اين مشكل در تامين آب، در جاهايي كه پيشتر حتي برنج كشت مي‌شد امروز كشاورزان به كشت مركبات و صيفي‌جات روي آورده‌اند. گرچه در اين مناطق كشاورزان آب شور را با دستگاه شيرين مي‌كنند و مورد استفاده قرار مي‌دهند اما اين روش هم تنها تا چند سال آينده جوابگو خواهد بود. بنابراين براي سال‌هاي پس از آن هم بايد چاره‌اي انديشيد. بايد از آبي كه باقي مانده است به گونه‌اي استفاده كنيم كه همين ميزان آب باقي مانده هم به اتمام نرسد.

چه راه‌حل‌هايي را مي‌توان در قالب كشاورزي پايدار ارائه داد تا هم منافع كشاورزان تامين شود و هم منابع طبيعي آسيب نبيند؟

يكي از جايگزين‌هاي خوب مي‌تواند گردشگري باشد. به عنوان مثال مي‌‎توان روي گردشگري روستايي دوستدار محيط زيست كار كرد و منبع درآمد كشاورزان را از كشاورزي به گردشگري تغيير داد.

يكي ديگر از راه‌ها اين است كه نظام كشت را به سمت نظام كشاورزي دوستدار محيط زيست، مقاوم در برابر كم‌آبي و هوشمند تبديل كنيم. به عنوان مثال در اين خصوص، مشكلي كه در زمين‌هاي اطراف درياچه اروميه به وجود آمده اين است كه در چند سال، كشت سيب جايگزين انگور شده است. اين در حالي است كه نياز آبي سيب خيلي بيشتر از انگور است. با بررسي‌هاي كارشناسي كه در اين زمينه انجام شده، پيشنهاد شد كه گياهان دارويي و گل محمدي جايگزين شود. با اين اقدام مي‌توان كمي بحران آب در اين مناطق را مديريت كرد اما در كنار اين اقدام دولت هم بايد مراكز فرآوري را راه‌اندازي كند كه پس از تغيير كشت، منافع كشاورزان هم تامين شود تا كشاورزان بيشتري به تغيير كشت روي بياورند. در غير اين صورت، فقط با توصيه‌هايي از بالا، كشاورز به اين سمت نخواهد رفت. مهمترين دغدغه كشاورز، مسائل مالي و اقتصادي است. بنابراين اگر اين تغيير كشت براي كشاورز توجيه‌پذير نباشد، اين كار را انجام نخواهد داد.

اما تغيير كشت مساله ساده‌اي نيست. به راحتي نمي‌توان كشاورزي را كه سال‌ها بر اساس تجربه يك محصول خاص را توليد كرده، متقاعد كرد كه محصول جديدي توليد كند؟

بله، اين مشكل وجود دارد. متاسفانه يكي ديگر از مشكلات در حوزه كشت اين است كه دسترسي شبكه‌اي به اطلاعات وجود ندارد. امروزه در دنيا استفاده از ICT يا همان فناوري اطلاعات و ارتباطات در كشاورزي مطرح است. با اين حال، در ايران با وجود اين كه اكثر روستاها به اينترنت بي‌سيم و تلفن دسترسي دارند و موبايل هوشمند در جيب همه كشاورزان وجود دارد، اما هنوز نتوانسته‌ايم از فرصتي كه به وجود آمده در راستاي ايجاد شبكه اطلاعات براي كشاورزان استفاده كنيم. خوشبختانه زيرساخت‌ها وجود دارد و در اين زمينه از بسياري از كشورهاي آسيايي جلوتر هستيم اما اين زيرساخت‌ها در حوزه‌اي كه عنوان شد، مورد استفاده قرار نگرفته است.

موضوع تغيير كشت كه اشاره كرديد جنبه‌هاي مختلفي را تحت تاثير قرار مي‌‌ دهد و حتي مي‌تواند شرايط مالي و اقتصادي متفاوتي براي كشاورز رقم بزند. بنابر اين، آيا مي‌توان گفت تنها با فرهنگ‌سازي، تغيير كشت ميسر خواهد شد؟

البته موضوع تغيير كشت و اطلاع‌ رساني و فرهنگ ‌سازي در اين زمينه، تنها وابسته به تكنولوژي نيست. حتي مي‌ توانيم با استفاده از مراكز خدمات ارتباطي موضوع تغيير كشت را در بين كشاورزان ترويج كنيم اما در كنار اين توصيه‌هاي ترويجي در مورد كشت‌هاي جايگزين، پيدا كردن و ايجاد بازار براي محصولات حائز اهميت است.

با توجه به وقت و زحمت فراواني كه كشاورز براي توليد محصول صرف مي‌كند، ديگر اين مجال را پيدا نمي‌كند كه براي محصول خود بازاريابي كند. وقتي زمان برداشت فرا مي‌رسد، محصول روي دست كشاورز باقي مي‌ماند. در اين شرايط اگر محصول كشاورز بازار نداشته باشد، دلالان و واسطه‌گران از اين موقعيت سوءاستفاده و محصول را از كشاورز با قيمت‌هاي بسيار كم خريداري مي‌كنند. بنابراين مي‌توانيم از فناوري اطلاعات و ارتباطات در بازاريابي محصولات هم استفاده كنيم. با استفاده از زيرساخت‌هاي موجود بايد شبكه‌اي ايجاد شود كه در آن كشاورز از روز اول نوع و تناژ محصول خود را معرفي كند. در اين صورت، پس از آن كه محصول براي عرضه آماده شد، بتواند نزديك‌ترين و بهترين بازار را براي محصول خود پيدا كند.

در مورد مقوله تغيير كشت، فراهم بودن انبار و در كنار آن بسته‌بندي و فرآوري هم بسيار مهم است. براي اين كه محصولات كشاورزي به صورت منظم و به قدر كفايت در بازار وجود داشته باشند، بايد يك سري محصولات انبار و در زمان مناسب در بازار عرضه شود. حتي در مورد مشكل مازاد محصولات كشاورزي كه هر ساله در مورد محصولات مختلف تكرار مي‌شود هم مي‌توانيم با دسترسي كشاورزان به اطلاعات مشكل را تا ميزان قابل قبولي حل كنيم. بدين ترتيب كه از ابتدا پروفايلي براي هر كشاورز تهيه كنيم و اطلاعات دقيقي از نوع فعاليت و ميزان توليد در آن قرار دهيم كه كشاورز بداند هم‌استاني‌هاي خودش چه محصولي و به چه ميزان توليد دارد. در اين صورت اين مشكل كه يك محصول با مازاد مواجه مي‌شود و محصول ديگر به دليل كمبود در بازار، افزايش قیمت قابل توجهي پيدا مي‌كند رفع شود. البته دولت هم بايد در اين زمينه به كشاورزان كمك كند تا مازاد توليد به كشورهاي نزديك صادر شود. در اين صورت، مساله مازاد محصولات كشاورزي با استفاده از صادرات حل مي‌شود و در اين ميان كشاورز هم متضرر نخواهد شد.

ارسال به دوستان
نسخه چاپی
عناوین مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر: