کد خبر: ۴۷۰۹۹
تاریخ انتشار: ۱۶ مرداد ۱۳۹۶- ۰۹:۴۴
پاسخ اقتصاددانان "راغفر" و "مردوخی" به "ایانا" درباره موانع سرمایه‌گذاری در کشاورزی و توسعه روستایی
جدیدترین آمار شاخص تورم اعلام شده از سوی مرکز آمار ایران حاکی از آن بود که تورم روستایی بار دیگر در حال فاصله گرفتن از تورم شهری است. در حالی که در تیرماه سال جاری تورم خانوار شهری 7.6 درصد رسید، رقم این شاخص در همین ماه در خانوار روستایی 8.8 درصد اعلام شد. بررسی روند تورم روستایی هم در ماه‌های اخیر نشان می‌دهد که شکاف میان تورم شهری و روستایی رفته رفته رو به افزایش است.

خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا)- الهام آبایی: جدیدترین آمار شاخص تورم اعلام شده از سوی مرکز آمار ایران حاکی از آن بود که تورم روستایی بار دیگر در حال فاصله گرفتن از تورم شهری است. در حالی که در تیرماه سال جاری تورم خانوار شهری 7.6 درصد رسید، رقم این شاخص در همین ماه در خانوار روستایی 8.8 درصد اعلام شد. بررسی روند تورم روستایی هم در ماه‌های اخیر نشان می‌دهد که شکاف میان تورم شهری و روستایی رفته رفته رو به افزایش است.

اهمیت این موضوع از آن جایی است که وضعیت معیشتی روستاییان را به تصویر می‌کشد و افزایش تورم روستایی می‌تواند بخش مهمي از اقشار محروم و كم‌درآمد جامعه را در معرض آسيب قرار دهد. در اين راستا، اتخاذ سياست‌هاي عدالت‌محورانه در جهت كاهش فقر و نابرابري ضروري است تا از شكاف طبقاتي و تقسيم جامعه به طبقه فرادستان و فرودستان جلوگيري شود.

در اين ميان، گرچه يكي از مهمترين اصول و پايه‌هاي تشكيل انقلاب اسلامي ايران برقراري عدالت اجتماعي و رفاه طبقه محروم بود اما به نظر مي‌رسد با گذر زمان از مهمترين اصول انقلاب در اين زمينه فاصله زيادي ايجاد شده است. اقتصاددانان نهادگراي كشور نقطه عطف اين روند را اجراي سياست‌هاي تعديل ساختاري مي‌دانند كه اكنون با گذشت بيش از دو دهه از اجراي اين سياست‌ها، شكاف ايجاد شده در جامعه در حال عميق‌تر شدن است.

كشاورزي همواره فقير بوده است

حسين راغفر اقتصاددان و استاد دانشگاه الزهرا بر اين باور است كه درك ناصحيح از اصول خصوصي‌سازي ما را در روندي انداخته است كه طبقه فرادستان جامعه روز به روز قدرتمندتر مي‌شوند و امروز حتي به بدنه نظام تصميم‌گيري كشور ورود پيدا كرده‌اند كه اين امر سبب شده تا سياست‌هاي عدالت‌محور رفته‌ رفته كمرنگ‌تر شوند.

به گفته راغفر، يكي از حوزه‌هاي تامل‌برانگيز اقتصاد ايران كشاورزي است كه همواره بخشي فقير بوده است. به واسطه اقتصاد رانتي كشور سرمايه‌گذاري در حوزه كشاورزي هيچ‌گاه جذاب و سودآور نبوده، اين در حالي است كه بخش مهمي از سرمايه‌گذاري‌ها به سوداگري‌ و واسطه‌گري‌هاي مالي هدايت مي‌شود و بي‌نصيبي بخش‌هايي همچون كشاورزي از سرمايه‌گذاري‌ها باعث مي‌شود تا همواره كشاورزان تنها در حد تامین معيشت، كسب درآمد كنند.

اين اقتصاددان با باور به این كه رویکرد حاکم بر اقتصاد رشد فقر در روستاها را شدت می‌دهد، به "ايانا" می گوید: "عمده‌ترین علت تشديد فقر روستايي اين است که سرمایه‌گذاری صورت نمی‌گیرد. در مدت بیش از 50 سال گذشته یعنی تقریبا از سال 1338 تا به امروز سهم کشاورزی از تشکیل سرمایه ثابت ناخالص کشور بین 3 تا 5 درصد از کل بوده است. به عبارت دیگر اگر در اقتصاد کشور 100 تومان سرمایه‌گذاری شده، تنها 3 تا 5 تومان آن به بخش کشاوری رفته است. همین امر به راحتی توضیح می‌دهد که چرا کشاورزی بخش فقیری است و کشاورزان حداکثر در حد معیشتی کسب درآمد می‌کنند."

ريشه‌يابي فقر روستايي

راغفر با بيان اين كه سهم بخش کشاورزی از تشکیل سرمایه ثابت ناخالص به راحتی جایگاه نابسامان کشاورزی در اقتصاد کشور را توضیح می‌دهد، اظهار كرد: "همزمان شاهد این هستیم که در بخش‌های سوداگری سرمایه‌گذاری به شدت بالاست و با سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی حتی قابل مقایسه هم نیست. بنابراین، از این مساله می‌توان ریشه بسیاری دیگر از بحران‌های موجود را شناسایی کرد. به عنوان مثال، یکی از توضیحات فقر روستایی این است که سرمایه‌گذاری در این بخش صورت نگرفته است."

اين اقتصاددان افزود: "پاشنه آشیل سرمایه‌گذاری مولد در اقتصاد ایران بسیار روشن و مشخص است. حجم بزرگی از سرمایه‌گذاری در بخش خدمات، تجارت، خرید و فروش مسکن و... صورت گرفته است. سهم تشکیل سرمایه ثابت ناخالص از هزينه نهايي در اقتصاد ايران بین 20 تا 25 درصد بوده است که از این میزان 3 تا 5 درصد به بخش کشاورزی رفته است و بین 65 تا 70 درصد آن به بخش خدمات رفته است."

وي در خصوص علل عدم جذابيت سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي مولد همچون كشاورزي و صنعت توضيح داد: "علت این که در حدود 60 سال گذشته شاهد چنین وضعیتی در سرمایه‌گذاری هستیم، ساختارهای اقتصاد کشور است. ساختارهاي اقتصادي توضيح مي‌دهد كه چگونه سود در بخش‌های مختلف تعریف می‌شود. باید به این نکته توجه داشت که سرمایه‌گذار پول خود را به سمتی می‌برد که بیشترین سود را کسب کند. به همین دلیل کسی در بخش‌های مولد به ویژه تولید صنعتی و کشاورزی سرمایه‌گذاری نمی‌کند و کشاورزی و صنعت یعنی بخش‌های اصلی مولد اقتصاد کشور همچنان مغفول مانده است."

ضعف سرمايه‌گذاري و بحران بهره‌وري در كشاورزي

راغفر با بيان اين كه فقر سرمایه‌گذاری در حوزه کشاورزی متعاقبا تبعات دیگری را هم رقم می‌زند، توضيح داد: "به عنوان نمونه اکثریت قریب به اتفاق نیروی شاغل در بخش کشاورزی بی‌سواد هستند. این مساله ساده‌ای نیست که بتوان به سادگی از آن گذر کرد. طبیعتا بهره‌برداری این نیروی انسانی از آب و منابع آبی و همچنین بسیاری از موارد دیگر تحت تاثیر شرایط فقری است که در این بخش وجود دارد. بنابراین برای کارکرد بهتر بخش کشاورزی به عنوان یکی از حوزه‌های مولد در اقتصاد کشور باید این وضعیت تغییر کند و سرمایه‌گذاری در این حوزه صورت بگیرد."

وي در ادامه به تشريح سازوكارهاي محرك سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي مولد پرداخت و افزود: "با اصلاحاتی که در نظام مالیاتی کشور، نظام بانکی و سیاست‌های اقتصادی کشور صورت می‌گیرد باید فعالیت‌های نامولد و پرسودی همچون سوداگری و ساخت و ساز مشمول مالیات سنگینی شوند و بعد درآمد حاصل از این محل به بخش مولد به صورت یارانه‌ای کمک شود تا به تدریج تغییراتی در ساختار اقتصاد کشور صورت گیرد. در ادامه هم باید محرک‌ها و مشوق‌های لازم به سرمایه‌گذار داده شود تا حاضر شوند در بخش‌های کشاورزی و صنعت سرمایه‌گذاری کنند."

معادله افزايش نابرابري و تشديد مهاجرت روستاييان

اين اقتصاددان بر اين باور است كه بايد تغييري در سياستگزاري‌ها به نفع مردم ايجاد شود؛ رويكردي كه تاكنون در اقتصاد كشور مشاهده نمي‌شود و بر اين اساس با ادامه روند فعلي نمي‌توان انتظار داشت كه بهبودي در جهت تامين منافع عموم مردم ايجاد شود.

راغفر در اين رابطه توضيح مي‌دهد: "متاسفانه در روند اقتصادي كشور اتفاق خیلی خاصی نخواهد افتاد که نشانه یک تغییر ماهوی به نفع مردم باشد. در حال حاضر اقتصاد کشور به شدت متصلب شده و کارکردهای اقتصاد دوران سه دهه بعد از جنگ، کشور را با مشکلات متعددی مواجه کرده که هیچ نگاهی برای تغییر و اصلاح آن ها وجود ندارد. نکته جالب این جاست که به نظر می‌رسد بیشتر بر همان سیاقی که موجب بروز بحران‌ها شده تاکید می‌شود. بنابراین باید انتظار داشت که اوضاع احتمالاً بدتر شود. در چنین شرایطی طبیعتا افزایش نابرابری، فقر، مهاجرت از روستا به شهر را شاهد خواهیم بود که علت آن هم گسترش فقر روستایی است."

وي با بيان اين كه پافشاري بر روند موجود سبب مي‌شود تا وضعيت اقتصادي روز به روز بدتر شود، اظهار كرد: "در عین حال چشم‌اندازی هم برای بهبود وجود ندارد. چراکه اصلی‌ترین نشانه‌های بهبود باید در تغییر جهت‌گیری‌های دولت در حوزه اقتصاد صورت گیرد که تا کنون چنین جهت‌گیری مشاهده نشده است. رویکرد اشتباه در اقتصاد طی سال‌های متمادی سبب شد که متاسفانه هر دوره به اسم خصوصی‌سازی و آزادسازی اقتصاد تنها وضعیت گروه اندکی در جامعه به شدت بهبود پیدا کرد و جمعیت کثیری دچار فقر و محرومیت شدید شدند."

جهت‌گیری اقتصاد به سمت منافع مردم تغییر کند

راغفر با اشاره به اين كه تغییری در سیاست‌ها به نحوی که منافع عموم مردم در آن دیده شود، نمی‌بینیم، تصريح كرد: "شعارهای توخالی بدون توجه به محیط سیاسی، اجتماعی کشور نشان می‌دهد که بیماری اقتصاد به درستی تشخیص داده نشده است. در عین حال، اصرار بر ادامه سیاست‌های گذشته فقط به بدتر شدن شرایط منجر می‌شود. بنابراین با این جهت‌گیری‌هایی که علائم آن بروز پیدا کرده است به نظر نمی‌رسد که چشم‌انداز روشنی برای اقتصاد در دولت دوازدهم داشته باشیم."

اين اقتصاددان با بيان اين كه بايد جهت‌گیری اقتصاد به سمت منافع مردم تغییر کند، افزود: "تا کنون تمام سیاست‌ها در جهت حفظ منافع فرادستان بوده است. به همین دلیل وضعیت اقتصادی گروه اندکی از جامعه چنان بهبود یافته که ثروت‌های افسانه‌ای را رقم زده‌اند و منشا این ثروت‌ها تلاش، نوآوری و خلاقیت نبوده است. بلکه عمدتا منشا آن ها زد و بند و روابط درون گروه خاصی بوده است. این روابط ثروت‌های بادآورده را به نفع گروهی خاص و به زیان همه مردم ایجاد کرده است."

چرايي غفلت از سرمايه‌گذاري در بخش كشاورزي

راغفر در ادامه به موج شعارگونه‌اي از اظهارات در خصوص سرمايه‌گذاري اشاره مي‌كند كه نمي‌تواند بهبودي در وضعيت عموم مردم ايجاد كند. البته بايد به اين نكته هم اشاره كرد كه سياست‌هاي اقتصادي دولت در چهارسال اخير در حوزه سرمايه‌گذاري ناكام بوده است. به طوري كه همچنان رشد تشكيل سرمايه ثابت ناخالص منفي است. اين همان موضوعي است كه اين روزها نگراني‌هاي زيادي را در سطح تيم اقتصادي دولت هم برانگيخته است اما راغفر بر اين باور است كه حتي اگر سرمايه‌اي هم وجود داشته باشد، به دليل ساختار فعلي اقتصاد رانتي ايران، جذب بخش‌هاي مولدي همچون كشاورزي نخواهد شد.

اين اقتصاددان مي‌افزايد: "عمده اظهاراتی که این روزها در خصوص سرمایه‌گذاری در کشور می‌شنویم بیشتر شعار است. این که چرا سرمایه‌گذاری نمی‌شود، به این دلیل است که فعالیت‌های نامولد در کشور مانند سوداگری بر روی مسکن وزمین پرسود هستند. در چنین شرایطی چطور می‌توان انتظار داشت که وضعیت عموم مردم بهبود پیدا کند. چطور می‌توان انتظار داشت که سرمایه‌گذاران در چنین فضایی سرمایه‌گذاری کنند وقتی ریسک فعالیت‌های تولیدی بسیار بالاست، هزینه‌های تولیدکننده در کشور سرسام‌آور است اما هزینه‌های تجارت، دلالی، واسطه‌گری، خرید و فروش زمین و این دست فعالیت‌ها بسیار پایین است. در فضای کنونی حاکم بر اقتصاد کشور، اگر هم پولی باشد وارد فعالیت‌های سوداگری و نامولد مانند مسکن می‌شود؛ آن هم مسکن لوکس و نه مسکن برای عموم مردم و مسکن برای مصرف. طبیعی است که در چنین شرایطی منابعی باقی نمی‌ماند که به سمت سرمایه‌گذاری در بخشي همچون كشاورزي برود."

راغفر با بيان اين كه در فعالیت‌های مولد، هزینه‌ها و ریسک‌های تولیدکننده به شدت بالاست، افزود: "به همين دليل است كه کسی حاضر نیست به این حوزه وارد شود. بنابراين، در چنین شرایطی حرف زدن از سرمایه‌گذاری بی‌ربط به نظر می‌رسد؛ به خصوص در موقعیتی که به زودی در وضعیت تحریم‌های گسترده‌تری قرار خواهیم گرفت. در حقيقت می‌توان مدعی شد که شعارهای سرمایه‌گذاری آمیخته با نوعی خوش‌خیالی افراطی است. چراکه سرمایه‌گذاری بدون تغییر ساختارهای اساسی انقلاب و شاخص‌ها و علائمی که راهنمای سرمایه‌گذاران است، نمی‌تواند وضعیت اقتصاد کشور را بهبود ببخشد."

بايد سرمايه‌گذاري را به مناطق فقير ببريم

بي‌تفاوتي دولت‌ها نسبت به جذب سرمايه‌گذاري در بخش كشاورزي در حالي است كه به باور كارشناسان، نابرابري و تشديد فقر روستايي از پيامدهاي مغفول ماندن كشاورزي در سرمايه‌گذاري‌ها است. در اين ميان، گرچه اين روزها اظهارات متعددي در خصوص ضرورت تمركز دولت براي جذب سرمايه‌گذاري بيشتر در راستاي تسريع رشد اقتصادي بيان مي‌شود اما باز هم بخش‌ مولدي همچون كشاورزي در حاشيه قرار دارد. اين در حالي است كه سرمايه‌گذاري در حوزه كشاورزي، مي‌تواند با افزايش گردش اقتصادي روستاها، رفاه و امكانات بيشتري را به اين مناطق ببرد و تقسيم عادلانه‌تر ثروت در جامعه، از گذر سرمايه‌گذاري در مناطق محروم و روستاها امكان‌پذير است.

در اين زمينه بايزيد مردوخي اقتصاددان بر اين باور است كه وقتی صحبت از سرمایه‌گذاری می‌شود، اغلب این ذهنیت ایجاد می‌شود که باید به واحدهای موجود اقتصادی پول بدهیم که توسعه پیدا کنند اما در حقیقت منظور، سرمایه‌گذاری در هر جایی است که در آن جا فقر وجود دارد.

مردوخي در گفت و گو با "ايانا" با بيان اين كه بايد در روستاها، استان‌های فقیر و استان‌های مرزی سرمایه‌گذاری صورت گیرد، اظهار كرد: "اين موضوع هم گاهي نگراني‌هايي را بر مي‌انگيزد كه سرمايه‌گذاري در روستاها، ما را با تغيير شكل و ماهيت مناطق روستايي مواجه كند و در ادامه اين روند روستاهاي صنعتي‌شده خواهيم داشت. اما وقتي صحبت از سرمايه‌گذاري در روستاها مي‌شود، بدان معنا نیست که این مناطق چنان صنعتی می‌شوند که جمعیت روستایی کوچ می‌کند. جمعیت روستایی پیش از این کوچ کرده است. نگاهی به وضعیت شهرها به وضوح این مساله را تایید می‌کند. در مواردی می‌بینیم که شهری که پیش از این 100 هزار نفر جمعیت داشت، امروز جمعیتی بالغ بر نیم میلیون نفر دارد. این جمعیت از کجا آمده است؟ این رشد جمعیت از محل رشد طبیعی نیست بلکه همان روستاییان هستند که به شهرها مهاجرت کرده‌اند."

اصلاح نظام اداري براي تسهيل سرمايه‌گذاري فقرزدا

اين اقتصاددان اصلاح نظام اداري را براي جهت‌دهي به سرمايه‌گذاري‌ها به نفع منافع عموم مردم و عدالتخواهي ضروري خواند و توضيح داد: "باید رویکرد و عملکرد دستگاه‌های تصمیم‌گیری و اداری و اجرایی کشور تغییر کند و همه به سمتی بروند که موجبات رشد اقتصادی را فراهم کنند. این گرایش در دستگاه‌های ما وجود ندارد. از این رو در گام نخست، نظام اداری کشور باید در خدمت رشد تولید و سرمایه‌گذاری باشد."

مردوخي تصريح كرد: "از لحاظ رویکرد سیاست‌های اقتصادی ناگزیر باید دو ویژگی را در نظر بگیریم. یکی ویژگی عدالتخواهانه و افزایش رفاه اجتماعی و دیگری زمینه‌سازی برای تسهیل سرمایه‌گذاری در اقتصاد. این دو مورد واجب‌ترین جهت‌گیری‌ها است که به ویژه مورد اول را هرگز نباید فراموش کنیم؛ چنانچه گام‌های خوبی در این زمینه در چهارسال اخير برداشته شده است و این اقدامات باید ادامه داشته باشد."

اين اقتصاددان هم بر اين باور است كه دولت نتوانسته در حوزه سرمايه‌گذاري موفق عمل كند. وي اين گونه توضيح مي‌دهد: "آنچه دولت در چهارسال اخیر بسیار تلاش کرد تا تحقق پیدا کند، تشکیل سرمایه و افزایش سرمایه‌گذاری در اقتصاد بود که در این زمینه موفقیت چندانی حاصل نشد. آنچه که طیب‌نیا به عنوان وزیر اقتصاد در این چهار سال دنبال آن بود، حل مشکل دوم بود. او به درستی تشخیص داده بود که نظام تدبیر، نهادهای اداری، اجرایی و سیاست‌گزاری در زمینه‌های اقتصادی اجازه این را که سرمایه‌گذاری شکل بگیرد، اشتغال بالا برود و رشد تولید داشته باشیم، نمی‌دادند."

پس‌اندازهاي بي‌فايده

مردوخي در خصوص سازوكار اصلاح جهت‌گيري سرمايه‌گذاري‌ها به نفع توليد اين گونه توضيح داد: "رقم‌های قابل توجهی پس‌انداز خصوصی در کشور وجود دارد. این پس‌انداز نباید در بانک‌ها بخوابد. باید در این حوزه زمینه‌سازی شود و سیستم تصمیم‌گیری و دستگاه‌های اجرایی چنان کارآمد باشند که این منابع را به سمت سرمایه‌گذاری ببرند. این موضوع هیچ تضادی با حل مشکلات اجتماعی و رفع فقر ندارد. بلکه موجب کاهش بیکاری و ایجاد اشتغال می‌شود و از این طریق است که می‌توان مسائل اجتماعی را هم حل کرد."

وي در خصوص بازتاب اصلاح سازوكار جذب سرمايه در جنبه عدالت و افزايش رفاه اجتماعي توضيح داد: "سرمایه‌گذاری می‌تواند رشد اقتصادی با خود به همراه بیاورد و از محل رشد اقتصادی می‌توان اشتغال را افزایش و بیکاری را کاهش داد. اما در جنبه عدالت‌خواهی و افزایش رفاه اجتماعی، همه دستگاه‌ها باید در این مسیر حرکت کنند. در این حوزه باید اصلاحاتی در کل نظام اداری کشور صورت گیرد و نظام اداری، اجرایی و تصمیم‌گیری در حوزه‌های مختلف باید چنان کارآمد باشد که مردم در داخل به سرمایه‌گذاری رقبت پیدا کنند."

اصلاح سازوكار جذب سرمايه و ايجاد تبعيض مثبت در سياست‌گزاري‌ها به نفع بخش‌هاي مولد همچون كشاورزي مي‌تواند روحيه عدالت‌خواهي و افزايش منافع عمومي را در كالبد سرمايه‌گذاري‌ها بدمد. در اين ميان، بخش كشاورزي هم از آن دست حوزه‌هايي است كه بايد به صورت خاص مورد توجه قرار گيرد. بخش اعظم معيشت و كسب و كار جمعيت روستايي به صورت مستقيم و غيرمستقيم با فعاليت‌هاي كشاورزي درگير است و رونق كشاورزي مي‌تواند به معناي بهبود وضعيت معيشتي روستاييان هم باشد.

بخش مهمي از پايين بودن سطح بهره‌وري در فعاليت‌هاي كشاورزي ايران به ضعف در حوزه سرمايه‌گذاري برمي‌گردد. از اين رو، با تقويت سرمايه‌گذاري در اين حوزه مي‌توان ضمن جلوگيري از تشديد فقر روستايي و تقويت روحيه عدالتخواهي، سهم اين بخش مهم را در توليد ناخالص داخلي هم به صورت چشمگيري افزايش داد.

ارسال به دوستان
نسخه چاپی
عناوین مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار