کد خبر: ۴۷۴۸۷
تاریخ انتشار: ۲۵ مرداد ۱۳۹۶- ۰۸:۴۹
"جنگل تراشی و اقتصاد کشاورزی" در گفت و گو با استاد دانشگاه و پژوهشگر اکولوژی جنگل
با وقوع سیل، بیشترین آسیب معیشتی به مردم پایین دست این جنگل‌ها وارد می‌شود. به نوعی که هم دولت و هم مردم برای جبران خسارت‌های وارده باید هزینه‌های سنگینی را متحمل شوند. این در حالی است که مراقبت از منابع جنگل علاوه بر حفاظت از محیط زیست، به ما در توسعه کشاورزی مبتنی بر تنوع زیستی جنگل و افزایش امنیت غذایی کمک می‌کند.

خبرگزاري كشاورزي ايران (ايانا)- الهام آبايي: سیل ۱۳۹۶ شمال غرب ایران در روز جمعه ۲۵ فروردین ۱۳۹۶ رخ داد. تعداد جان باختگان این حادثه ۴۸ نفر اعلام شد و بیشترین تلفات و مفقودی‌های این سیل از شهرستان‌های عجب‌شیر و آذرشهر گزارش شده است. بر اساس برآوردها این سیل در استان آذربایجان شرقی، ۲۹۵ میلیارد تومان خسارت به بار آورد که از این میزان در بخش راه‌ها ۲۵ میلیارد تومان، در کشاورزی حدود ۲۵۰ میلیارد تومان و در بخش مسکن حدود ۲۰ میلیارد تومان برآورد خسارت شده است.

30 فروردین 1395 ، تسنیم به نقل از مدیرکل مدیریت بحران استان گلستان گزارش داد سیل به مزارع گلستان 95 میلیارد تومان خسارت زد، و 42 هزار هکتار از زمین های کشاورزی نابود شد. به گزارش ایسنا رئیس مدیریت بحران سازمان جهادکشاورزی گلستان محمد حسین جانعلی نژاد هم گفته که سیلاب های تیرماه امسال در مجموع بیش از 70 میلیارد تومان به بخش های مختلف کشاورزی در استان خسارت وارد کرده است.

حالا یک بارش شدید در مناطق کشور کافی است تا حادثه ناگوار گریبان مردمان آن نواحی را بگیرد. سیل در استان‌های گلستان، گیلان، خراسان و همچنین مازندران بیشتر از سایر نواحی کشور رخ می‌دهد که کارشناسان بر این باورند وقوع سیل در این مناطق متاثر از شرایط اقلیمی حاکم بر این خطه و همچنین شیب تند جنگل‌های این منطقه است. اما عمده‌ترین عاملی که سبب شده تا طی سال‌های متمادی تعدد و شدت سیل در این منطقه افزایش چشمگیری پیدا کند، تخریب جنگل‌ها و مراتع بوده است. بهره‌برداری اقتصادی از چوب جنگل‌های نواحی شمالی کشور باعث شده تا سازوکار حفاظتی جنگل‌ها در برابر وقوع سیلاب از بین برود و با جاری شدن سیلاب، ساکنان مناطق پایین‌دست این جنگل‌ها بیشترین آسیب را ببینند.

علاوه بر تلفات جانی و انسانی ناشی از این سیلاب‌ها، خسارت‌های مالی میلیاردی هم در پی وقوع این پدیده به بار می‌آید که شامل تخریب زمین‌های کشاورزی، تاسیسات و منازل مسکونی است. در این زمینه سیاوش آقاخانی پژوهشگر حوزه اکولوژی جنگل و استاد دانشگاه بر این باور است که در حال حاضر در ارزش‌گذاری جنکل‌ها تنها به ارزش اقتصادی چوبی که بهره‌برداری می‌شود توجه می‌کنیم و ارزش سایر دستاوردهای جنگل مانند حفاظت از منابع آب، خاک و هوا را در نظر نمی‌گیریم. همین امر هم سبب شده که نتوانیم ارزش یک واحد چوب را به صورت محلی محاسبه کنیم. این در حالی است که اگر خسارت‎‌هایی را که وقوع سیل‌ها بر اقتصاد کشاورزی وارد می‌کند، محاسبه کنیم درمی‌یابیم که بهره‌برداری از چوب جنگل‌های شمال هیچ گونه توجیه اقتصادی ندارد. آقاخانی می‌گوید با وقوع سیل، بیشترین آسیب معیشتی به مردم پایین دست این جنگل‌ها وارد می‌شود. به نوعی که هم دولت و هم مردم برای جبران خسارت‌های وارده باید هزینه‌های سنگینی را متحمل شوند. این در حالی است که مراقبت از منابع جنگل علاوه بر حفاظت از محیط زیست، به ما در توسعه کشاورزی مبتنی بر تنوع زیستی جنگل و افزایش امنیت غذایی کمک می‌کند.

مشروح اظهارات سياوش آقاخاني استاد دانشگاه، دكتراي اكولوژي جنگل و نماينده سازمان‌هاي مردم نهاد كشور در برنامه ششم توسعه در ادامه از نظرتان می‌گذرد.

متاسفانه اخیرا شاهد جاری شدن سیل در برخی استان‌های شمال کشور بودیم که خسارت‌های زیادی را هم به همراه داشت. با توجه به این که این گونه سیل‌ها در مناطق جنگل‌های شمال کشور رایج است، نقش حفاظت از جنگل‌ها و مراتع در كاهش خسارات و آسيب‌هاي ناشي از چنين سيل‌هايي به ویژه در حوزه کشاورزی چيست؟

جنگل‌ها يكي از منابع مهم حفاظت از تنوع زيستي در دنيا مطرح است. متاسفانه طي سال‌هاي گذشته مديريت ناپايداري در عرصه‌هاي جنگلي رخ داده و نگاه تك‌جانبه اقتصادي با محوريت چوب به جنگل‌ها حاكم شده است. اين رويكرد نه تنها سبب شده تا سطح جنگل‌هاي ايران كاهش پيدا كند و شاهد تخريب كيفي در مناطق داراي طراحي جنگلي و فاقد طراحي جنگلي باشيم بلکه خسارت های سنگین تری نیز در حوزه کشاورزی و روستایی به مردم این مناطق وارد شود. موضوعی که می تواند در صورت ادامه به مهاجرت روستاییان دامن بزند. عواملي مانند بهره‌برداري غيرقانوني و قاچاق چوب، نظارت ناكافي بر طرح‌هاي جنگل‌داري، عدم توجه بهره‌برداران طرح‌هاي جنگل‌داري به پايداري جنگل‌ها باعث شده كه شاهد كاهش پوشش جنگلي در مناطق مختلف به ويژه در ارتفاعات باشيم. جنگل‌هاي جلگه‌اي ايران تقريبا از بين رفته‌اند و جنگل‌ها عموماً كوهستاني هستند.

در مناطقي كه داراي شيب است و جنگل در ارتفاعات قرار دارد، نقش اكوسيستم جنگلي در نشست آب و جلوگيري از جاري شدن آن بسيار مهم است. حذف گونه‌هاي جنگلي و به ويژه گونه‌هاي اقتصادي جنگلي سبب شده تا گونه‌هاي شاخص از بين برود. به تبع آن ساير گونه‌هاي همراه هم از بين رفت و پس از مدتي پوشش مرتعي به دنبال فرسايش خاك كاهش پيدا كرد. به همين دليل است كه امروز با يك بارندگي كوتاه و شديد كه سبب جاري شدن آب مي‌شود، سيل‌هايي جاري مي‌شود كه نه تنها پوشش خاك را از بين مي‌برد بلكه در پايين دست آسيب‌هاي مالي و جاني بسياري را به ویژه در حوزه کشاورزی ايجاد مي‌كند. از بين رفتن خانه‌هاي مردم، آسيب تاسيسات و از بين رفتن گونه‌هاي كشاورزي و اراضي پايين دست با جاري شدن اين سيل‌ها و وارد شدن صدها میلیارد تومان خسارت مالی و جانی رقم مي‌خورد.

متاسفانه برخلاف بسياري از كشورهايي كه علم جنگلداري را دارند، هنوز مفهوم پايداري در جنگل را مشخص نكرديم و آن را در طرح‌هاي جنگلي تعريف نكرديم. نمي‌دانيم كه چگونه بايد جنگل‌ها را مديريت كنيم. حدود پايداري در جنگل هنوز مشخص نيست. معلوم نيست كه بايد چه جهتي در مديريت خود در راستاي حفاظت از جنگل داشته باشيم. اين امر يك چالش جدي است كه بايد در آينده در كنار جلوگيري از بهره‌برداري صرف از چوب جنگل به آن توجه كنيم و مفهوم پايداري را در مديريت جنگل وارد كنيم.

گونه‌هاي گياهي موجود در جنگل‌ها از جنبه اقتصاد كشاورزي، كيفيت خاك و حفظ منابع آبي چقدر تاثيرگذار هستند؟ به عبارت بهتر اگر نقش جنگل را از منظر اقتصاد كشاورزي بسنجيم، حفظ جنگل‌ها چه اثرات مثبتي در اقتصاد كشاورزي دارد؟

جنگل‌ها مخازن بزرگ ژني كشور هستند كه حجم زيادي از گونه‌هاي پايدار و سازگار آن منطقه را به صورت بومي در خود نگه داشته‌اند. اين گونه‌ها احتياج به هيچ نوع دخالتي ندارند. به صورت خودرو و طبيعي در بدنه جنگل وجود دارد و طبيعت بهترين انتخاب را در نگهداري و توسعه آنها داشته است. متاسفانه با نگاه پايداري كه به مفهوم بذر داشتيم و با واردات غلط بذر، گونه‌هاي بومي خودمان را فراموش كرده‌ايم و به سراغ بذرهاي دستكاري شده‌اي رفته‌ايم كه براي كاشت و نگهداري بايد هزينه‌هاي زيادي را در هنگام توليد انبوه متحمل شويم. اين در حالي است كه در جنگل‌ها گونه‌هاي بذر سازگار و بومي همان منطقه وجود دارد كه به كمترين امكانات و مراقبت نياز دارد.

نكته مهم ديگر حفظ خاك است. عرصه‌هاي جنگلي يكي از ساختارهاي مهم در حفظ خاك هستند كه در اين زمينه در كشور نياز جدي وجود دارد. عرصه‌هاي جنگلي مانع جاري شدن سيل مي‌شود، افزايش رطوبت سطح خاك را رقم مي‌زند و جلوي فرسايش خاك را در بالادست مي‌گيرد که این موضوع خود برای کشاورزی نیز حیاتی است.

نقش جنگل‌ها در افزايش سطح آب‌هاي زيرزميني و حفظ منابع آب سطحي هم بسيار مهم است. يكي از جالش‌هاي جدي بخش كشاورزي ايران، آب است. عرصه‌هاي جنگلي با مديريت آب‌هاي سطحي و زيرسطحي نقش مهمي در پايداري كشاورزي دارند. امروز بايد نگاه خودمان را از خودكفايي محصولات كشاورزي به سمت امنيت غذايي با استفاده از عرصه‌هاي طبيعي تغيير دهيم. عرصه‌هاي جنگلي در تامين اين امنيت غذايي نقش استراتژيكي دارند.

اگر روند تخريب جنگل‌ها در 40 سال اخير را بررسي كنيم، در چه دوره‌اي اين تخريب شديدتر بوده و چقدر اين مساله تحت تاثير سياست‌هاي دولت‌هاي مختلف بوده است؟

متاسفانه نگاه حاكم بر ساختار جنگلي كشور در چند سال گذشته نگاه چوب‌محور بوده است. اين نوع نگاه مبتني بر بهره‌برداري صرف از جنبه‌هاي چوبي جنگل بوده است. متاسفانه هيچگاه به جنبه‌هاي ديگر جنگل شامل ارزش‌گذاري زيست‌محيطي، همه‌جانبه‌نگري و نگاه مبتني بر زيست‌بوم در هيچ يك از دولت‌ها وجود نداشته است. اصولاً دولت‌ها به جنگل به عنوان پديده‌اي كه بايد به آن توجه شود نگاه نكرده‌اند. در هيچ يك از دولت‌ها برنامه ويژه‌اي براي مديريت پايدار جنگل‌ها در سطح كلان وجود نداشته است. هيچ گاه ديده نشده است كه همان طور كه رئيس جمهوري در يك سري حوزه‌هاي ديگر مانند توسعه سياسي برنامه مي‌دهد، در حوزه مديريت پايدار جنگل‌ها هم برنامه‌اي ارائه دهد. خوشبختانه با نگاه ويژه‌اي كه مقام معظم رهبري به مقوله جنگل داشتند و تاكيدي كه در اين زمينه كردند، مدتي است كه اين موضوع مورد توجه جدي مجلس و دولت قرار گرفته است.

در همين راستا، در ابتداي برنامه ششم توسعه، بهره‌برداري از جنگل‌هاي كشور ممنوع شد. قرار است طي يك برنامه چندساله اعتباراتي در اختيار سازمان جنگل‌ها و مراتع قرار بگيرد تا به صورت پلكاني بهره‌برداري چوب از جنگل كم و مديريت پايدار جنگل‌ها تقويت شود.

گلايه‌اي كه فعالان و استادان محيط زيست كشور دارند، همواره نبود برنامه جامع نظارتي در بخش بهره‌برداري است. اين موضوع نهايتا به يك سري نظارت‌هاي سطحي محدود شده است. بايد از دستگاه‌هاي نظارتي هم در خصوص عدم نظارت بر طرح‌هاي جنگلداري، تخريب‌هايي كه در پايين‌دستي اراضي جنگلي رخ مي‌دهد، سيل‌هايي كه جاري مي‌شود و تخريب زمين‌هاي كشاورزي سوال كرد. آن ها هم وضعيت امروز جنگل‌هاي كشور موثر هستند. اين مطالبه‌گري مردمي بايد صورت گيرد كه هنوز شاهد آن نيستيم.

با توجه به اقليم ايران خسارت‌هايي كه اشاره كرديد، در كدام بخش‌هاي كشور شديدتر بوده و علت آن چيست؟

جنگل‌‌‌هاي اقتصادي و يا به عبارت ديگر جنگل‌هايي كه از آن ها بهره‌برداري چوب صورت مي‌گيرد عمدتاً جنگل‌هاي هيركاني است. فاجعه‌بارترين تخريبي كه شاهد آن هستيم جنگل‌هاي فاقد طرح‌هاي جنگلداري و نزديك به مناطق مسكوني و کشاورزی است. اين گونه جنگل‌ها در بالادست روستاها و مناطقي قرار دارد كه مردم به علت قاچاق چوب و قطع گونه‌هاي درختي باعث تخريب آن ها شده‌اند و در بعضي مناطق هم ايجاد شهرك‌ها و پديده زمين‌خواري و جنگل‌خواري باعث تخريب شده است. به ويژه در استان گلستان و گيلان و همچنين مازندران اين موارد شديدتر است. در استان گلستان مناطق جنگلي زياد و اين چالش شديدتر است.

اما مكاني كه اين فجايع بيشتر نمود پيدا مي‌كند، مناطقي است كه پايين‌دست آن شيب زيادي وجود دارد. اوج آسيب و تلفات سيل در استان‌هاي گيلان و گلستان رخ مي‌دهد. با توجه به سيل‌هاي متعددي كه در استان گلستان به علت شيب جنگل‌ها رخ مي‌دهد، تخريب بالادست و از بين رفتن اراضي پايين دست در اين استان شديدتر است. متاسفانه مردم حاشيه‌اي منطقه هم بيشترين آسيب را از بهره‌برداري ناپايدار از جنگل‌ها مي‌بينند. دولت و حاكميت هم در اين مناطق مجبور است كمك بيشتري كند و متحمل هزينه‌هاي سنگيني مي‌شود تا بتواند آسيب‌ها را جبران كند.

اگر هزينه‌هايي كه توسط مردم و دولت براي جبران خسارت‌هايي كه از جهت سيل ايجاد شده محاسبه كنيم، متوجه خواهيم شد كه بهره‌برداري از جنگل‌هاي شيب‌دار توجيه اقتصادي ندارد. مقايسه آسيبي كه به عرصه وارد مي‌شود، گونه‌هايي كه حذف مي‌شوند، تخريب تنوع زيستي كه مي‌تواند امنيت غذايي را تامين كند، خاكي كه فرسوده مي‌شود و... در برابر بهره‌برداري و سودي كه از جهت بهره‌برداري جنگل‌ها عايد دولت مي‌شود نشان مي‌دهد كه هيچ توجيه اقتصادي در اين زمينه وجودندارد. از نظر حسابداري زيست‌محيطي اين موضوع بسيار پرخسارت است. در اين زمينه نيازمند برنامه جامع مديريت زيست‌بومي جنگل‌هاي شمال هستيم كه متاسفانه با گذشت 40 سال از انقلاب و فعاليت سازمان جنگل‌ها و مراتع هيچگاه اين برنامه تهيه نشده است.

طرح‌هاي جنگلداري كه امروز اجرا مي‌شود هيچ كدام مبتني بر توان اكولوژيكي عرصه‌هاي موجود نيست. بايد بررسي در اين زمينه انجام دهيم و مفهوم پايداري را مشخص كنيم و بر اين اساس تعيين كنيم كه هر عرصه به چه نوع مديريتي نياز دارد، مي‌بينيم كه فعاليت‌هاي موجود بر اساس توان اكولوژيكي نيست و اين يك چالش مهم در عرصه جنگلداري است.

موضوع قاچاق چوب و بهره‌برداري اقتصادي از چوب جنگل را مطرح كرديد. كدام دسته از فعاليت‌ها در جنگل‌هاي ايران بيشترين سهم را در آسيب وارده به جنگل‌ها داشته است؟

فعاليت‌هاي اقتصادي كه در عرصه جنگل‌هاي ايران انجام مي‌شود به دو دسته تقسيم مي‌شود. يك دسته از اين فعاليت‌ها قانوني است و توسط شركت‌هاي بهره‌بردار جنگل‌هاي شمال كشور طي سال‌ها انجام شده است. اين فعاليت‌ها مبتني بر توان اكولوژيك سرزمين نبوده و با حذف گونه‌هاي شاخص و از بين بردن پوشش گياهي به جنگل‌ها آسيب زده است. اما دسته ديگر فعاليت‌هاي غيرقانوني و قاچاق چوب است كه در جنگل‌هاي شمال كشور اتفاق مي‌افتد. عموماً قاچاقچيان چوب و افراد محلي براي تامين نياز خود دست به بهره‌برداري جنگل‌هاي بالادست زده‌اند. در هنگام بروز بارندگي‌هاي شديد، سيل‌هايي هم كه جاري شده خود اين افراد را درگير كرده است.

اما بخشي كه به عهده حاكميت و دولت است، نظارت بر هر دو حوزه است. هيچ گاه در كشور شاهد نبوديم كه نهادهاي نظارتي به صورت فني وارد بحث عملكرد شركت‌هاي بهره‌بردار شوند و به كار آن ها نظارت كنند.

با توجه به آسيب‌هايي كه جاري شدن سيل به اقتصاد كشاورزي وارد مي‌كند، آيا تا كنون در كشور مطالعات علمي و محاسبات اقتصادي در خصوص بهره‌برداري از جنگل‌ها صورت گرفته يا خير؟

متاسفانه خلاء بزرگي كه در مطالعات كنوني عرصه‌هاي جنگلي وجود دارد، عدم ارزش‌گذاري اقتصادي زيست محيطي طرح‌هاي جنگلي است. هنوز قيمت دقيق يك واحد چوب خودمان را بومي نكرده‌ايم. هنوز نقش يك هكتار اراضي جنگلي را در اقتصاد خودمان وارد نكرديم. تنها چيزي كه در اقتصاد چوب و جنگل مطرح شده، بخش هزينه‌‌اي و درآمدي است كه ناشي از برش چوب حاصل مي‌شود. خلائي كه باعث شده طرح‌هاي ما درست نباشند، نبود همين مطالعات زيست‌محيطي و حسابداري سبز در مديريت عرصه‌هاي جنگلي است.

فاجعه‌بارتر از آن از جنگل‌هاي خارج شمال يعني جنگل‌هاي ناحيه زاگرسي رخ مي‌دهد. اين جنگل‌ها ارزش بسيار زيادي در تامين اكسيژن، تامين آب منطقه، حفظ گونه‌هاي مرتعي و... دارند و بي‌توجهي به اين مساله مي‌تواند معيشت جوامع محلي منطقه خارج شمال را با تهديد مواجه كند. خلاء اين مطالعات بسيار جدي است و در آينده ما را با يك بحران شديد مواجه خواهد كرد.

در حوزه سياست‌گزاري و اسناد بالادستي، موضوع حفاظت از جنگل‌ها بايد چگونه ديده شود؟ در حال حاضر وضعيت به چه ترتيب است و چه تغييري بايد در رويكرد سياست‌گزاري‌ها صورت گيرد؟

در برنامه‌هاي اول تا سوم توسعه كمتر به مفهوم جنگل توجه شده بود. در برنامه چهارم توسعه براي اولين بار مفهوم پايداري جنگل‌ها مطرح شد. متاسفانه در برنامه پنجم توسعه اين موضوع مورد بي‌توجهي قرار گرفت. اما امسال و در برنامه ششم توسعه موضوع جنگل به صورت جدي مطرح شد و طرح‌هايي را در حوزه مديريت پايدار جنگل‌هاي شمال كشور داريم. خلائي كه در حال حاضر وجود دارد اين است كه به جنگل‌هاي غيرشمال توجه نشده است. فقط يك ميليون و 800 هزار هكتار جنگل‌هاي شمال كشور مورد توجه قرار گرفته است. جنگل‌هاي ناحيه رويشي زاگرسي كه چندين استان ما را دربرمي‌گيرد، جنگل‌هاي ناحيه رويشي ايراني-توراني كه نقش مهمي در حفظ منابع آبي دارند، جنگل‌هاي خليج عماني و جنگل‌هاي ارسباراني كمتر مورد توجه قرار گرفته است كه بايد در برنامه‌هاي بعدي و يا قوانين پايين دستي به آنها هم توجه شود. نكته ديگري كه وجود دارد اين است كه تامين اعتبارات براي اجراي برنامه‌ها بايد با جديت دنبال شود. امسال كه در سال اول اجراي برنامه ششم توسعه قرار داريم، زمزمه‌هايي مبني بر عدم تخصيص منابع براي حفاظت از جنگل شنيده مي‌شود. اعتباراتي كه قرار بود براي مديريت پايدار جنگل در نظر گرفته شود، تخصيص پيدا نكرده است كه اين امر مي‌تواند عرصه‌هاي جنگلي را با چالش جدي مواجه كند و امنيت غذايي و امنيت عمومي مردم را با تخريب جنگل‌ها تهديد كند. بايد توجه‌ ويژه‌اي در قوانين پايين‌دستي، تخصيص اعتبارات و تامين نيروي انساني مورد نياز براي مديريت عرصه‌هاي جنگلي صورت گيرد و همه اين موارد بايد دركنار بخش بزرگي به نام مردم رخ دهد. بايد از جوامع محلي و بومي براي مديريت پايدار جنگل‌ها استفاده كنيم و اين امر را در قالب سيستم مديريت مشاركتي به مردم محلي و روستاييان حاشيه جنگل بسپاريم تا علاوه بر حفظ منافع، به معيشت پايدار جوامع محلي حاشيه عرصه‌هاي جنگلي كمك كنيم.

ارسال به دوستان
نسخه چاپی
عناوین مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار