کد خبر: ۴۸۸۴۷
تاریخ انتشار: ۱۱ مهر ۱۳۹۶- ۱۰:۳۵
متخصصان جنگلدارى قادرند با توجه به شرایط آب و هوایى عرصه‌هاى جنگلى و با اتخاذ تدابیر مناسب سطوح جنگل‌ها را گسترش، حجم سرپا و رشد سالیانه درختان آن را ارتقا دهند. آنها می‌توانند با گسترش سطح و افزایش رشد، نخست كمیت و سپس با مبدل کردن كمیت رشد به كیفت رشد، پایدارى هر چه بهتر جنگل را تضمین كنند.

خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا): مظفر شیروانى، متخصص وكارشناس بین المللى جنگل

محمود حجتی وزیر كشاورزى طى دستورى در تاریخ 16 خردادماه سال 96 از سازمان جنگلها و مراتع " حفاظت و ارتقاى كمى ، كیفى جنگلهاى هیركانى " توام با عدم بهره‌بردارى از این اکوسیستم را خواستار شده است .

حفاظت جنگل:

با توجه به علم جنگلدارى حفاظت از جنگل مبتنى بر استمرار تولید و پایدارى در مقابل عوامل متغیر زنده و غیره زنده طبیعت است

عوامل طبیعى غیر زنده:

مهمترین عوامل غیر زنده و تاثیر گذار بر روى اكوسیستم جنگل‌ها عبارتند از :

1-آتش سوزی‌ها: آتش سوزى‌ها یكى از عوامل مهم از بین بردن جنگل به حساب مى‌آیند. آنها به‌صورت آتش‌سوزى كند ( دود و فعالیت‌هاى صنعتى ) باعث بیمارشدن درختان، درختچه ها، گرما زدگى در خاك و غیره می‌شوند .

آتش‌سوزی‌هاى تند همراه با شعله كه باعث از بین رفتن سطح وسیعى از جنگلها می‌شوند، اتفاقى است كه همه ساله به‌طور مداوم در جنگل‌هاى كشور رخ داده و نابودى سطح وسیعى از آنها را باعث شده است. تعداد این آتش‌سوزی‌ها با توجه به افزایش روز افزون ترافیك، گسترش شهرنشینى و توسعه اكوتوریسم به شدت افزایش یافته است .

2-آلودگی هوا: گازهاى گلخانه‌اى توام با باران‌هاى اسیدى از جمله مشكلاتى هستند كه رشد صنایع آلوده كننده هوا همراه با وسائل نقلیه، ترافیك وغیره براى جنگل‌ها به وجود آورده‌اند. اینكه تا چه حد این گازها توام با گرد و غبار عامل اصلى جنگل‌میرى هستند و چه اثرات سویى بر روى اسیمیلاسیون (Assimilation) درختان می‌گذارند تاكنون به دقت تحقیق و مشخص نشده است .

یكى از مهمترین این گازها، گاز دی اکسید گوگرد (SO2) است كه همواره با رطوبت هوا به أسید سولفوریك تبدیل مى‌شود. منابع تولید این گاز با توجه به انواع انرژى‌هاى فسیلى بسیار بالا است. مقدار آن در ذغال 0.6 تا 6.5 درصد و در نفت 1.5 درصد تخمین زده می‌شود.( FELLENBERG 1977) .

یكى دیگر از گازهاى سمى گاز فلور است كه به‌صورت ( HF ) در كارخانه‌هاى آلومنیوم سازى، سمنت سازى، كود شیمیایى، آجر پزى و غیره تولید می‌شود. از دیگر گازهاى و مواد شیمیایى سمى مهم می‌توان به گازهاى آمونیاك، اسید كلریدریك ،ازت و غیره اشاره كرد كه با تركیبات دیگر به‌صورت مواد خطرناك و زیان‌بار در هوا ظاهر مى‌شوند.

3-عوامل آب و هوایى :گرما و افزایش درجه حرارت هوا، سرماى زود رس پاییزى یا دیر رس بهارى باعث خشك شدن زادآورى‌هاى طبیعى و نهال‌ها، یخ زدگى، شكاف طولى پوست، پارگى و جدا شدن دوایر سالیانه در بیشتر گونه‌هاى پهن برگ و یا سوزنى برگان مانند بلوط و یا Abies alba هستند .باد ، طوفان، صاعقه، برف، باران، مه، تگرگ و غیره جز مهمترین عوامل دیگر آب هوایى هستند كه در برخى موارد اثرات مثبت و در مواردى دیگر خسارات جبران ناپذیرى در جنگل‌ها را بوجود می‌آورد.

4-خاک: افزایش و یا نقصان بارندگى كه منجر به غرقابى شدن زمین ،خفگى نهال‌ها و یا خشك شدن آنها می‌شوند. تغییرات عناصر خاك مانند كلسیم، پتاسیوم، ازت، آهن و سایر مواد همراه با اسیدى شدن PH و نفوذ مواد شیمیایى در زمین ناملایمات و بیماری‌هاى گوناگون را در جنگل موجب می‌شود.

جمع‌آورى برگ درختان توام با خارج کردن سر شاخه، تششعات مواد رادیو اكتیویته حاصل از سنگ مادر به اضافه پراكنش ریزگردها جملگى بر فقر تنوع گونه‌اى و ناپایدارى جنگل‌ها می‌افزایند.

عوامل طبیعى زنده :

به‌طور كلى عوامل بیمارى‌زا (pathobionten) در جنگل‌ها را به عوامل حیوانى (Pathozpen) و یا گیاهى ( pathophyten) تقسیم می‌کنند. این عوامل كه بیشترین بیماری‌ها را در جنگل‌ها باعث می‌شوند معمولا به اشكال مختلف مانند پارازیت، انگل، چوب و برگ خوارها ظاهر و در اكثر مواقع حتى باعث خشك شدن درختان و درهم ریختگى جنگل‌ها هستند .

مهمترین این عوامل عبارتند از: ویروس‌ها، باكتری‌ها، قارچ‌ها، انگل‌ها، Flechten زندگى همزیستى جلبك با قارچ مانند Ramalina fraxinaو یا دارواش Viscum album ،علف‌هاى هرز مانند Leucobryum glaucum و یا Pteridium aquilinum و یا Vaccinium myrtillus وغیره ، كرم‌ها (نمانودها، كرم‌هاى خاكى )، بندپایان ( مخصوصا عنكبوتیان، كنهها) هزار پایان، حشرات، حلزون‌ها، موش‌ها، خرگوش‌ها، بیبررها "fam. Biber" خزندگان، و بالاخره پستانداران ( انسان، دام، حیوانات اهلى و حیات وحش). (براى اطلاع بیشتر رجوع شود به Schwerdtfeger , waldkrankheiten1981، Hans-Jorgen Otto, Waldökologie,1994 ) . به‌طور كلى نیاز به عوامل طبیعى زنده و غیره زنده دریك اكوسیستم جنگلى امرى الزامى است . این عوامل زمانى باعث ناپایدارى جنگل می‌شوند كه تحت تاثیر عوامل مختلف شدت تاثیرات انها ازحد مجاز افزایش یابد. در جنگل‌هاى طبیعى دست نخورده معمولا ضریب آسیب‌پذیرى جنگل بسیار ناچیز است و این منابع قادرند در صورت وقوع اتفاقات غیر طبیعى مجددا اكوسیستم تخریب شده خود را احیا كنند. در جنگل‌هاى طبیعى تخریب شده و یا دست كاشت تغییرات غیر علمى و دور از همگامى با طبیعت می‌توانند به سرعت باعث درهم ریختگى ساختار، طغیان آفات و امراض و حتى و سیر قهقرایى جنگل شوند. عمده‌ترین این تغییرات ناشى از دخالت‌هاى نابجاى انسانى از قبیل باز كردن جنگل با توجه به بهره‌بردارى‌هاى غیر علمى است. جنگل را می‌توان در كوتاه مدت باز و روشن كرد اما به سختى می‌توان آن را بست و تاریك نمود. درك از مقدار نور مورد نیاز یك اكوسیستم جنگلى یكى از مهمترین وظائفى است كه نیاز به دانش و تجربه فراوان دارد و لازمه آن، تسلط كامل بر تمام علوم جنگلدارى است. انبوهى جنگل باعث كم شدن رشد سالیانه، افزایش ضریب قد كشیدگى، طوفان انداخته‌گى، فقدان زادآورى و تنوع گونه‌اى است. افزایش نور كه محصول بهره‌برداری‌هاى بیرویه، طوفان انداختگى‌ها، آتش سوزى‌ها و غیره است. خود باعث گسترش علفهاى هرز، سرخس، تمشك، عدم زادآورى طبیعى، ازبین رفتن تنوع گونه‌اى، در هم ریختن ساختار جنگل و غیره مى‌شوند. گرچه حفره و فضاهاى باز شده زمینه‌هاى مناسبى را براى به وجود آمدن زادآورى طبیعى، فراهم می‌سازد اما به‌علت حضور دام در این عرصه‌ها نخست گیاهان و نهال‌هاى خوش خوراك چریده، سر چر و شرایط براى رشد تمشك و سایر علف‌هاى هرز مناسب‌تر می‌شود. رها كردن جنگل‌ها در این شرایط به حال خود آینده امیدواركننده‌اى را به همراه نخواهد داشت .

حفاظت از جنگل تنها به جلوگیرى از قاچاق چوب و یا مبارزه شیمیایى علیه یك آفت محدود نمى‌شود، بلكه مجموعه‌اى از تدابیر مختلف احیایى پرورشى هستند كه باید بدون استثنا به اجرا در آورده شوند تا اینكه سلامت و پایدارى جنگل ضمانت شود. به‌عنوان مثال براى جلوگیرى از طوفان انداختگى قبل از اینكه به جهت طوفان و یا نوع خاك ،Exposition ویا عوامل دیگر كه در اختیار جنگلبان‌ها نیستند پرداخته شود. لازم است كه مقاومت جنگل‌ها در مقابل این عامل تخریب كننده افزایش داده شوند. در جنگل‌هاى ناهمسال، متنوع ساختارى اگر طوفان آشكوب فوقانى جنگلى را درهم به ریزد آشكوب میانى می‌ماند و اگر این آشكوب نیز در هم ریخته شود آشكوب تحتانى است كه بر قرار می‌کند. در این جنگل‌ها ساختارى نیازى به جنگلكارى، مبارزه با علف هرز و سایر اقدامات هزینه بر نخواهد بود. لازمه اجراى این عملیات احیایى و داشتن چنین جنگل‌هایى برخوردارى كامل از دانش و تجربه علوم جنگلدارى است كه تنها از عهده متخصصان و كارشناسان با تجربه جنگل برآورده می‌شود. سپردن سرنوشت جنگل‌هاى هیركانى به دست چندین قرقبان و یا اینكه رها کردن به حال خود با توجه به عوامل تخریبى، پایدارى آنها را هرگز ارتقا نخواهد بخشید .

از آنجایی‌كه یكى از دلایل تصویب طرح استراحت جنگل بهره‌برداری‌هاى بی‌رویه، قاچاق چوب و متعاقب آن تخریب شدید جنگل‌هاى هیركانى ذكر شده است، بنابراین اقدامات سریع احیایى، پرورشى این منابع تخریب شده لازم الاجرا هستند. هرگونه دخالت در جنگل اعم از جمع كردن برگ درختان، سر و شاخه زنى، چراى دام ،قطع دارواش و یا عملیات احیایى پرورشى جملگى خود به نوعى یك عمل اقتصادى به حساب می‌آید كه برخى از آنها در جهت احیا و توسعه جنگل و برخى دیگر در جهت از بین رفتن تنوع زیستى و ناپایدارى بیشتر جنگل بیشتر می‌شود.

ارتقاى كمى، كیفى جنگل:

یكى از راه‌هاى كه می‌تواند كمیت و كیفت جنگل‌ها را ارتقا بخشد، افزایش دادن رشد سالیانه كلیه عناصر زنده جنگل با توجه به هم اهنگى دقیق و منظمى است كه بین انها موجود است. در تنها محلى كه قانون به معناى واقعى به اجرا در مى‌آید قوانین طبیعى حاكم بر جنگل‌هاى طبیعى دست نخورده است. در این مكان‌ها رقابت شدید بین عناصر مختلف به حد اكثر ممكن رسیده و هر موجودى به اندازه توانایى و نیاز خویش ازامكانات موجود بهره می‌برد. این رقابت سالم در جنگل‌هاى طبیعى دست نخورده عامل اصلى پایدارى و گسترش تنوع گونه‌اى در انها است . تخریب در جنگل زمانى به وقوع می‌پیوندد كه قوانین طبیعى به علل مختلفى مانند دخالت‌هاى انسانى، حیوانى و یا گیاهى به نفع یك گروه و به زیان گروه دیگر درهم ریخته شوند. در چنین مواقع مسئولین می‌توانند با دخالت‌هاى آگاهانه و همگام با طبیعت جنگل را به سمت و سوى جنگل‌هاى طبیعى دست نخورده سوق دهند. یكى ازتدابیر مهمى كه می‌تواند جنگلبانان را در این امر یارى بخشد، اتخاذ عملیات پرورشى است. اجراى آگاهانه این عملیات می‌توانند با صرف كمترین هزینه، بیشترین دستاوردها را داشته باشد. بى‌نیازى به جنگلكارى و واگذارى زادآورى طبیعى به طبیعت، بهره جستن از توانابی‌هاى طبیعى در عملیات هزینه‌بر عامل مهمى در كم كردن هزینه‌ها و افزایش درآمدها است. با استفاده از اصل " چوب روى چوب رشد می‌نماید " ممانعت‌هاى لازم در مورد تولید چوب‌هاى كم قطر به عمل مى‌آید. جنگل‌ها منابع تولیدى هستند و نیازى مطلقا به كمك‌هاى مالى دولتها ندارند. سپردن سرنوشت آنها به بودجه‌هاى دولتى نخست آنها را به منابع مصرفى و سپس مانند اكثر طرح‌هاى جهان سومى مجبور به شكست خواهد ساخت.

متخصصان جنگلدارى قادرند با توجه به شرایط آب و هوایى عرصه‌هاى جنگلى و با اتخاذ تدابیر مناسب سطوح جنگل‌ها را گسترش، حجم سرپا و رشد سالیانه درختان آن را ارتقا دهند. آنها می‌توانند با گسترش سطح و افزایش رشد، نخست كمیت و سپس با مبدل کردن كمیت رشد به كیفت رشد، پایدارى هر چه بهتر جنگل را تضمین كنند. در كشور ایران با سطحى حدود ١٤.٢میلیون هكتار عرصه‌هاى جنگلى امكانات زیادى براى توسعه جنگل‌ها فراهم است. از این امكانات طبیعى به علل مختلف استفاده منجله عدم آگاهى از دانش پیشرفته جنگلدارى بهره‌بردارى چندانى به عمل نیامده است. بهره‌برداری‌هاى نامتناسب و دخالت‌هاى نابجا، چراى دام، تغییرات كاربری‌ها به‌تدریج این منابع منحصر به فرد جهانى را به سمت و سوى سیر قهقرایى سوق داده است. در جنگل‌هاى هیركانى می‌توان با به‌كارگیرى علوم پیشرفته جنگلدارى موجودى سرپاى این جنگل‌ها را از 250 مترمكعب در هكتار به سطح 400 الى 500 مترمكعب در هكتار و رشد سالیانه آنها را نیز از ٢.٥ الى ٤ متر مكعب در سال درهكتار به رشد سالیانه كیفى معادل ٩ مترمكعب در سال در هكتار افزایش داد. این جنگل‌ها با توجه به شرایط آب وهوایى و عرض جغرافیایى خود، مناسب تنوع گونه‌اى زیاد مخصوصا براى گونه‌هاى منحصر به‌فرد جهانى هستند كه متاسفانه به علت حضور دایمى دام، عملیات ذغال‌گیرى و غیره رشد چندانى نکرده و یا اینكه كاملا از بین رفته‌اند .

دستیابى به بیشترین اهداف حفاظت و ارتقای كمیت و كیفیت این منابع جنگلى تخریب شده، تنها در چهار چوب طرحهاى خودكفایى حفاظتى، پرورشى و بدون حضور دام میسر است. تا زمانی‌كه دام در جنگل‌ها حضور دارد و جنگل‌هاى پیر و فرتوت هیركانى به علل مختلف در هم ریخته شده‌اند، هر گونه امید به احیا و پایدارى آنها بدون فعالیت‌هاى حفاظتى و پرورشى آب در هاون كوبیدن است.

L


ارسال به دوستان
نسخه چاپی
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار